کیفیت و اثربخشی نظام‌های آموزشی تا حد زیادی به عملکرد مدارس، کیفیت تدریس، شایستگی حرفه‌ای معلمان و ظرفیت سازمانی مدارس برای یادگیری و بهبود مستمر وابسته است. بااین‌حال، بسیاری از الگوهای سنتی ارزشیابی و رتبه‌بندی مدارس و معلمان بر تعداد محدودی از شاخص‌های کمی، نتایج آزمون‌های دانش‌آموزان، ارزیابی‌های اداری یا سنجش‌های مقطعی تمرکز دارند و در نتیجه، قادر به بازنمایی پیچیدگی کیفیت آموزشی و تفاوت‌های زمینه‌ای مدارس نیستند. پژوهش حاضر با رویکرد مروری ـ تحلیلی و مبتنی بر سنتز مفهومی ادبیات پژوهش، در پی تبیین مبانی و مؤلفه‌های یک الگوی هوشمند، چندبعدی، عادلانه و توسعه‌محور برای ارزشیابی مدارس و معلمان است. برآیند ادبیات نشان می‌دهد که ارزشیابی معتبر باید علاوه بر سطح عملکرد تحصیلی، میزان رشد و ارزش افزوده دانش‌آموزان، کیفیت آموزش و یادگیری، شایستگی حرفه‌ای معلم، توسعه حرفه‌ای مستمر، رهبری و فرهنگ مدرسه، عدالت و فراگیری، نوآوری و تحول دیجیتال، مشارکت ذی‌نفعان و ظرفیت بهبود مستمر را دربرگیرد. در الگوی مفهومی پیشنهادی، داده‌های حاصل از مشاهده کلاس، ارزیابی مدیر و همتایان، خودارزیابی، بازخورد دانش‌آموزان و والدین، شواهد حرفه‌ای، سوابق توسعه حرفه‌ای و داده‌های طولی پیشرفت تحصیلی در یک سامانه یکپارچه تحلیل می‌شوند. هوشمندی در این الگو به معنای تلفیق داده‌های چندمنبعی، تحلیل روند، تعدیل عوامل زمینه‌ای و استفاده از ابزارهای تصمیم‌یار است و نه واگذاری قضاوت حرفه‌ای به الگوریتم‌ها. نتیجه اصلی آن است که ارزشیابی و رتبه‌بندی زمانی می‌تواند به آموزش و پرورش پیشرو کمک کند که از منطق «رتبه‌بندی برای کنترل» به سوی «ارزشیابی برای یادگیری، توسعه و بهبود مستمر» حرکت کند.