در این مقاله با تمرکزی تحلیل‌محور بر ابیاتی از خمسۀ نظامی که حکیم در آنها به شکل مستقیم یا به سیاق اشارتی داستان‌پردازانه در خلال داستان‌هایش، از دانش معماری یا افرادی که در کسوت و شخصیتِ معمار در داستانش حضور دارند، در پیِ دستیابی به یک جمع‌بندی کلی از جهان‌بینی و نگاه نظامی به دانش معماری و ماهیّت کاری معمار برآمده ایم و برآنیم تا با تکیه بر آنچه نظامی در پنج گنج خویش بیان داشته، بر حجم دانش و اطلاعات‌مان از شیوه و ماهیّت معماری ایرانی و نقشِ معماران در ازمنۀ پیش تا عهد نظامی گنجوی بیفزاییم.