زمینه و هدف: نوروپلاستیسیتی به‌عنوان توانایی مغز برای تغییرات ساختاری و عملکردی در پاسخ به تجربیات محیطی، نقش محوری در یادگیری، حافظه و سازگاری رفتاری دارد. شواهد علمی نشان می‌دهند که فعالیت بدنی منظم می‌تواند با افزایش فاکتورهای نوروتروفیک و تحریک نوروژنز، بر ارتقای عملکرد شناختی اثرگذار باشد. هدف پژوهش حاضر بررسی و تحلیل تأثیر انواع تمرینات ورزشی بر شاخص‌های نوروپلاستیسیتی و کارکردهای شناختی است.
روش: این مقاله بر اساس مرور تحلیلی پژوهش‌های تجربی انسانی و حیوانی در زمینه اثر تمرینات ورزشی بر مغز و شناخت تدوین شده است. منابع معتبر علمی از پایگاه‌های PubMed، Scopus و Web of Science بررسی شدند و مقالات مرتبط با موضوع از سال‌های ۱۹۹۹ تا ۲۰۲3 انتخاب گردیدند. شاخص‌های بررسی‌شده شامل تغییرات سطح فاکتور نوروتروفیک مشتق از مغز (BDNF)، نوروژنز در هیپوکامپ و بهبود عملکردهای شناختی نظیر حافظه، توجه و کارکردهای اجرایی بودند.
یافته‌ها: بررسی مطالعات نشان داد که تمرینات هوازی با شدت متوسط تا بالا بیشترین تأثیر را بر افزایش سطح BDNF و رشد نورون‌های جدید در هیپوکامپ دارند. تمرینات مقاومتی نیز با افزایش IGF-1 به بهبود توجه و کارکردهای اجرایی منجر می‌شوند. نتایج مطالعات انسانی بیانگر آن است که ورزش منظم حافظه کاری، انعطاف‌پذیری شناختی و سرعت پردازش اطلاعات را بهبود می‌بخشد و خطر بروز زوال شناختی مرتبط با پیری را کاهش می‌دهد. همچنین، شواهد بالینی نشان می‌دهند که ورزش می‌تواند به‌عنوان مداخله‌ای مؤثر در بهبود عملکرد بیماران مبتلا به آلزایمر، پارکینسون و افسردگی مورد استفاده قرار گیرد.
نتیجه‌گیری: یافته‌ها حاکی از آن است که تمرینات ورزشی نه تنها سلامت جسمانی بلکه سلامت عصبی–شناختی را نیز ارتقا می‌دهند. مکانیسم‌های دخیل در این فرآیند شامل افزایش نوروژنز، سیناپتوژنز، آنژیوژنز و ترشح فاکتورهای نوروتروفیک هستند. بر این اساس، گنجاندن ورزش منظم در برنامه‌های آموزشی و درمانی می‌تواند راهبردی مؤثر برای ارتقای کارکردهای شناختی، پیشگیری از زوال ذهنی و بهبود کیفیت زندگی باشد.