تبیین مؤلفههای اخلاق ارتباطی در شبکههای اجتماعی از منظر قرآن کریم
گسترش شبکههای اجتماعی مجازی، ماهیت ارتباطات انسانی را دگرگون کرده و پرسشهای اخلاقی تازهای درباره نحوه صحیح تعامل، انتشار محتوا و مواجهه با دیگران در این فضا پدید آورده است. در کنار نظریههای نوین اخلاق ارتباطات مانند اخلاق گفتمانی هابرماس و اصول نتیکت، قرآن کریم بهعنوان منبعی اصیل، اصول متعددی برای تنظیم اخلاقی گفتار و ارتباط میانفردی عرضه کرده که با وجود نزول در بستری غیر دیجیتال، از ظرفیت تطبیق با فضای ارتباطات مجازی برخوردارند. هدف پژوهش حاضر، تبیین مؤلفههای اخلاق ارتباطی در قرآن کریم و تطبیق آنها با چالشهای اخلاقی شبکههای اجتماعی و نظریههای علمی ارتباطات است. روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانهای آیات مرتبط با گفتار، شهادت، غیبت و حریم خصوصی، در کنار تفاسیر معتبر و پیشینه پژوهشی حوزه اخلاق رسانه است. یافتهها نشان میدهد قرآن کریم مؤلفههایی مانند صدق در گفتار، تبیّن و راستیآزمایی خبر پیش از انتشار، پرهیز از غیبت و تجسس، پرهیز از تهمت و اشاعه فحشا، بهکارگیری کلام نیکو، پرهیز از تمسخر و القاب زشت، رعایت حریم خصوصی دیگران، و اعتدال در گفتار را بهعنوان اصول اخلاق ارتباطی معرفی میکند که با مؤلفههای اخلاق گفتمانی هابرماس، از جمله صداقت، صحت و درستی گفتار، و نیز با اصول نتیکت و شهروندی دیجیتال همپوشانی معناداری دارد. نتیجهگیری پژوهش آن است که آموزههای قرآنی چارچوبی جامع، پیشگیرانه و مبتنی بر مسئولیتپذیری درونی برای اخلاق ارتباطی در فضای مجازی فراهم میآورند که میتواند مکمل رویکردهای صرفاً حقوقی و فنی مدیریت محتوا در شبکههای اجتماعی باشد. بر این اساس، پیشنهاد میشود برنامههای سواد رسانهای و اخلاق دیجیتال مبتنی بر این مؤلفهها طراحی و اثربخشی آنها بررسی شود.
