جایگاه گیاهان دارویی بومی ایران در کنترل و بهبود کبد چرب و دیابت نوع ۲: از طب سنتی تا یافته‌های علمی نوین
مقدمه تلاقی آموزه‌های طب سنتی ایران با پزشکی مبتنی بر شواهد در مدیریت بیماری‌های متابولیک، به‌ویژه «بیماری کبد چرب مرتبط با اختلال متابولیک» (MASLD) و دیابت نوع ۲، نیازمند یک رویکرد روش‌شناختی سخت‌گیرانه است. هدف این نوشتار، تدقیق اصطلاحات، بررسی پاتوفیزیولوژی همپوشان و تحلیل انتقادی شواهد بالینیِ گیاهان منتخب (خار مریم، کاسنی، زرشک، گزنه و هندوانه ابوجهل) برای ارائه راهبردهای نوین پژوهشی است. روش کار این مطالعه با استفاده از تحلیل انتقادی منابع علمی و دستورالعمل‌های بین‌المللی (نظیر اجماع EASL–EASD–EASO)، سلسله‌مراتب شواهد فارماکولوژیک، پروفایل ایمنی و تداخلات دارویی گیاهان منتخب را بررسی کرد. ساختار پژوهش بر پایه تمایز میان مفاهیم سنتی و سازوکارهای سلولی مدرن (مانند فعال‌سازی AMPK و مهار NF-kappaB) و ارزیابی کیفیت متدولوژیک کارآزمایی‌های بالینی موجود در ایران تنظیم گردید. بحث نتایج نشان می‌دهد که در بسیاری از مطالعات موجود، نادیده‌گرفتن تفاوت فارماکولوژیک میان «عصاره تام» و «ماده مؤثره خالص» و همچنین استفاده از معیارهای تشخیصی قدیمی (NAFLD) به جای معیارهای نوین (MASLD)، منجر به ابهام در تفسیر نتایج شده است. در حالی که ترکیباتی نظیر بربرین و سیلیمارین پتانسیل‌های متابولیک و آنتی‌اکسیدانی اثبات‌شده‌ای دارند، اما فراهمی زیستی پایین و تداخلات دارویی (از طریق سیتوکروم‌های P450) چالش‌های جدی ایمنی ایجاد می‌کنند. افزون بر این، تکیه بر شاخص‌های جانشین (نظیر ترانس‌آمینازهای سرمی) بدون بهره‌گیری از ابزارهای ارزیابی بافتی (الستوگرافی و CAP) و عدم گزارش‌دهی نظام‌مند عوارض جانبی، اعتبار بسیاری از کارآزمایی‌های کوچک‌مقیاس داخلی را محدود ساخته است. همچنین، درباره گیاهانی با شاخص درمانی باریک مانند هندوانه ابوجهل، خطر سمیت سلولی و گوارشی، تجویز خوراکی آن‌ها را بدون نظارت دقیق با منع بالینی همراه می‌سازد. نتیجه‌گیری برای ارتقای جایگاه فیتوتراپی در پروتکل‌های درمانی رسمی، پژوهش‌های آتی در ایران باید از «ساده‌سازی‌های تطبیقی» فاصله گرفته و به سمت «استانداردسازی فیتوشیمیایی» حرکت کنند. اولویت‌بندی برای اجرای کارآزمایی‌های بالینی چندمرکزی، طولانی‌مدت (حداقل ۴۸ هفته)، ثبت پیشینی پروتکل‌ها در IRCT، و استفاده از معیارهای تشخیصی عینی (الاستوگرافی کبد) به جای بیومارکرهای غیرتخصصی، شرط لازم برای ورود به گایدلاین‌های درمانی و اثبات اثربخشی بالینی این مداخلات است.
