دوران زندیه (1163-1209 ه.ق) به پایتختی شیراز، به رهبری کریمخان زند، مقطعی منحصربهفرد در تاریخ ایران است که پس از دورانی از آشفتگی، ثبات و آرامشی نسبی را به ارمغان آورد. این آرامش، بستری برای شکوفایی مجدد هنر و معماری فراهم ساخت که بازتابی از رویکرد مردمگرایانه و فرهنگدوست حاکمان وقت بود. معماری این دوره، بهویژه در حوزه مسکونی، آمیزهای از اصول ریشهدار معماری ایرانی و روح زمانه خود است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانهای و تحلیل موردی بناهای شاخص، به بررسی تأثیر فرهنگ و هویت ایرانی بر معماری خانههای مسکونی شیراز در عصر زندیه میپردازد. پرسش اصلی تحقیق این است که چگونه مفاهیمی چون درونگرایی، سلسله مراتب فضایی، سازگاری با اقلیم و زیبایی شناسی مکتب شیراز، در کالبد خانههای این دوره تجلی یافتهاند؟ مبانی نظری پژوهش بر سه محور استوار است: 1) ویژگیهای سیاسی-اجتماعی عصر زندیه و تأثیر آن بر هنر، 2) اصول پایدار هویت ایرانی در معماری، 3) مؤلفههای زیباییشناسی هنر و معماری زندیه. در بخش تحلیل موردی، خانههایی چون «خانه زینتالملک» به عنوان نمونهای برجسته از این دوران، مورد واکاوی قرار میگیرند. یافتههای تحقیق نشان میدهد که معماری مسکونی زندیه ضمن پایبندی کامل به الگوی درونگرای حیاط مرکزی و رعایت سلسله مراتب فضایی (از هشتی تا اندرونی)، با مقیاسی انسانیتر و تزئیناتی لطیفتر (بهویژه نقوش گلومرغ و صحنههای روایی) نسبت به دورههای پیشین، هویتی مستقل و متمایز یافته است. این معماری، تبلور فرهنگی است که در آن آرامش، طبیعتگرایی و توجه به جزئیات زندگی روزمره، بر شکوه و جلال صرف اولویت دارد و آینهای تمامنما از هویت فرهنگی شیراز در آن عصر طلایی است.