آب به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین عناصر طبیعی، همواره نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری معماری و سازمان فضایی سکونتگاه‌های سنتی ایران داشته است. این عنصر علاوه بر تأمین نیازهای زیستی، در ایجاد آسایش اقلیمی، ارتقای کیفیت بصری، تقویت هویت فرهنگی و شکل‌دهی به ساختار فضایی باغ‌ها و خانه‌های ایرانی نقش اساسی ایفا کرده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش آب در روند طراحی سنتی ایران از باغ تا خانه و تحلیل چگونگی تأثیر آن بر سازمان فضایی، اصول طراحی و کیفیت محیطی، با تأکید بر نمونه موردی باغ فین کاشان انجام شده است. روش پژوهش از نوع توصیفی–تحلیلی بوده و داده‌های موردنیاز از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی اسناد و منابع علمی معتبر، مقالات پژوهشی و تحلیل نمونه موردی گردآوری شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که آب در معماری سنتی ایران صرفاً یک عنصر کالبدی نبوده، بلکه به‌عنوان عامل سازمان‌دهنده فضا، شکل‌دهنده محورهای حرکتی، تعدیل‌کننده شرایط اقلیمی و تقویت‌کننده ارزش‌های زیبایی‌شناختی و معنایی عمل کرده است. همچنین تحلیل باغ فین کاشان نشان می‌دهد که نظام توزیع آب، هندسه باغ، استقرار کوشک‌ها، محورهای اصلی و ارتباط میان فضاهای باز و بسته، همگی بر پایه حضور و جریان آب سازمان یافته‌اند. ازاین‌رو، بهره‌گیری از اصول حاکم بر مدیریت و طراحی آب در معماری سنتی ایران می‌تواند راهکاری مؤثر در طراحی معماری معاصر، ارتقای پایداری محیطی، افزایش کیفیت فضاهای شهری و پاسخگویی به چالش‌های اقلیمی امروز باشد.