معماری بومی ایران، به‌ویژه در اقلیم گرم و خشک فلات مرکزی، حاصل انباشت تجربه‌های نسل‌های متمادی سازندگان در پاسخ به شرایط دشوار محیطی، محدودیت منابع و ارزش‌های فرهنگی-اجتماعی جامعه است. اگرچه پژوهش‌های توصیفی متعددی به معرفی کیفی این الگوها پرداخته‌اند، مطالعات کمّی محدودی عملکرد حرارتی و تهویه‌ای این الگوها را با استفاده از روابط مهندسی انتقال حرارت و مکانیک سیالات ارزیابی کرده‌اند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل کمّی و کیفی الگوهای معماری بومی در بافت تاریخی شهر یزد، به‌عنوان شاخص‌ترین نمونه‌ی معماری همساز با اقلیم گرم و خشک جهان، انجام شده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و کمّی است؛ داده‌های میدانی از پانزده نمونه خانه‌ی تاریخی گردآوری و ضریب انتقال حرارت (U-value) دیوارهای خشتی سنتی بر اساس روش مقاومت‌های حرارتی سری محاسبه و با دیوارهای متعارف معاصر مقایسه شده است. همچنین نرخ تعویض هوای ناشی از پدیده‌ی جابه‌جایی طبیعی در بادگیر با استفاده از رابطه‌ی جریان رانشی محاسبه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد ضریب انتقال حرارت دیوار خشتی ۵۰ سانتی‌متری معادل تقریبی ۱ وات بر مترمربع-کلوین است که در مقایسه با دیوار آجری متعارف بدون عایق (حدود ۲ وات بر مترمربع-کلوین)، تقریباً نصف انتقال حرارت را نشان می‌دهد. تحلیل بادگیر نیز نرخ تعویض هوای قابل‌توجهی را در ساعات وزش باد غالب برآورد می‌کند که می‌تواند بخش عمده‌ای از نیاز به تهویه‌ی مکانیکی را در فصول معتدل مرتفع سازد. بر پایه‌ی این یافته‌های کمّی، پژوهش چارچوبی مهندسی برای بازتفسیر آگاهانه‌ی الگوهای بومی در طراحی معماری و شهرسازی معاصر ارائه می‌دهد تا ضمن حفظ هویت فرهنگی، به کاهش مصرف انرژی ساختمان و تحقق اهداف توسعه‌ی پایدار کمک شود.