بازار مرکزی همدان به‌عنوان یکی از کهن‌ترین و ارزنده‌ترین مراکز اقتصادی، اجتماعی و کالبدی شهر، طی چند دهه‌ی اخیر دچار رکود فضایی (کم‌رونقی و تخلیه‌ی تدریجی فضاهای تجاری) و کارکردی (کاهش تنوع فعالیت‌ها و خدمات) شده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین علل این رکود و شناسایی روند شکل‌گیری جایگزین‌های محله‌ای (بازارچه‌ها) در سطح مناطق مسکونی همدان، به‌روش توصیفی-تحلیلی با رویکرد تاریخی تطبیقی و با استفاده از تحلیل محتوا، تحلیل روند و بررسی نقشه‌های تاریخی فضایی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مهم‌ترین عوامل رکود، دگرگونی نظام اقتصادی و معیشتی شهروندان، گسترش خیابان‌کشی‌های جدید و شبکه‌ی ارتباطی معاصر، تغییر الگوی سکونت از بافت مرکزی به نواحی حاشیه‌ای، رشد مراکز خرید مدرن و فروشگاه‌های زنجیره‌ای، فرسودگی کالبدی و نارسایی تأسیسات، و تمرکززدایی فعالیت‌های تجاری و خدماتی در سطح محلات است. در پاسخ به این رکود، «بازارچه‌های محله‌ای» در مجاورت فضاهای مسکونی و گره‌های ترافیکی شکل گرفته‌اند که با ارائه‌ی کالاهای روزمره و خدمات خرد، به قطب‌های جدید جاذب جمعیت تبدیل شده‌اند. نتایج حاکی از آن است که رکود بازار مرکزی پدیده‌ای چندوجهی و متأثر از عوامل اقتصادی، اجتماعی، کالبدی، مدیریتی و تحول در الگوهای دسترسی است، درحالی‌که پیدایش جایگزین‌های محله‌ای بیانگر بازآرایی نظام توزیع فضایی فعالیت‌ها در شهر همدان و جذب کارکردهای تجاری متمرکز به درون محلات مسکونی است.