آسیاب‌های سنتی ایران را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان تجهیزات مکانیکی برای خردکردن غلات مطالعه کرد؛ زیرا در نمونه‌های تاریخی، سازوکار تولید انرژی، شرایط جغرافیایی، مصالح بوم‌آورد و سازمان فضایی بنا در ارتباطی متقابل شکل گرفته‌اند. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی چگونگی تأثیر نیروهای طبیعی بر شکل‌گیری معماری آسبادها و آسیاب‌های آبی ایران است. پژوهش حاضر با هدف تبیین رابطه میان منبع انرژی و سازمان کالبدی بنا، دو نمونه متفاوت از این میراث صنعتی ـ معماری، یعنی آسبادهای نشتیفان در خراسان رضوی و آسیاب‌های آبی دزفول در خوزستان، را به‌صورت تطبیقی بررسی می‌کند. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات اسنادی و مقایسه کالبدی است. در این مطالعه، ویژگی‌های مکان‌یابی، سازمان فضایی، فرم معماری، مصالح، اجزای مکانیکی و نحوه انتقال انرژی طبیعی در دو نمونه تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در آسبادهای نشتیفان، باد به‌عنوان نیرویی افقی و غالب، منطق استقرار، ارتفاع، جهت‌گیری، بازشوها و سازمان عمودی بنا را شکل داده است؛ درحالی‌که در آسیاب‌های آبی دزفول، جریان آب به شکل‌گیری ساختاری وابسته به بستر رودخانه، کانال‌های هدایت آب، اختلاف تراز و عناصر مقاوم در برابر جریان منجر شده است. بنابراین تفاوت در ماهیت انرژی طبیعی، به تفاوت در منطق شکل‌گیری معماری انجامیده است. همچنین استفاده از مصالح محلی و پیوند مستقیم میان سازوکار مکانیکی و کالبد معماری نشان می‌دهد که این بناها نمونه‌هایی از فناوری بومی هستند که در آنها بهره‌گیری از انرژی طبیعی نه یک الحاق فناورانه، بلکه بخشی از فرایند شکل‌گیری معماری بوده است. این مطالعه می‌تواند از منظر معماری معاصر و حفاظت میراث، مبنایی برای بازخوانی اصول سازگاری با محیط و بهره‌گیری از انرژی‌های طبیعی در طراحی امروز فراهم کند.