تحول معماری از سنت به معاصریت، فرایندی پیچیده و چندلایه است که فراتر از تغییرات صوری و سبکی، دگرگونی در نگرش به تاریخ، فرهنگ، هویت، مکان، فناوری و شیوه زندگی را دربرمی‌گیرد. تفاوت در زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی ایران و غرب سبب شده است که مواجهه آنها با سنت، مدرنیته و شرایط معاصر مسیرهای متفاوتی را طی کند. پژوهش حاضر با هدف بازخوانی تطبیقی تحول اندیشه و زبان معماری از سنت تا معاصریت در ایران و غرب و تبیین شباهت‌ها و تفاوت‌های این دو مسیر انجام شده است. پژوهش از نظر هدف بنیادی و از نظر روش، کیفی و توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تطبیقی است. داده‌های پژوهش از طریق مطالعات اسنادی و کتابخانه‌ای گردآوری شده است. همچنین، نمونه‌هایی از معماری ایران و غرب با هدف شناسایی نحوه مواجهه آنها با میراث تاریخی، شرایط جدید و زمینه فرهنگی تحلیل شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در غرب، شکل‌گیری مدرنیسم با گسست از بخش مهمی از الگوهای تاریخی و تأکید بر عملکرد، عقلانیت و فناوری همراه بوده و در ادامه، نقد معماری جهان‌شمول موجب بازگشت توجه به مکان، زمینه و هویت شده است. در ایران، ورود مدرنیته عمدتاً در بستر نوسازی اجتماعی و فرهنگی شکل گرفته و از ابتدا با مسئله هویت و نسبت با میراث تاریخی همراه بوده است. نتایج تطبیقی نشان می‌دهد که مسیر تحول در هر دو بستر، در نهایت از تقابل ساده سنت و مدرنیته فاصله گرفته و به سمت بازخوانی و بازتفسیر گذشته حرکت کرده است. بر این اساس، معاصریت نه حذف سنت و نه بازتولید تقلیدی آن، بلکه فرایندی پویا برای ایجاد رابطه میان گذشته و حال، هویت و نوآوری، مکان و فناوری است. بنابراین، معماری معاصر هویت‌مند زمانی شکل می‌گیرد که میراث تاریخی به‌عنوان منبعی برای تولید مفاهیم و راهکارهای جدید، متناسب با شرایط اجتماعی و فرهنگی زمانه بازتعریف شود.