رشد سریع شهرنشینی، افزایش سطوح نفوذناپذیر و توسعه شبکه‌های مصنوعی دفع آب‌های سطحی، موجب تغییر الگوی طبیعی چرخه آب و افزایش حجم و سرعت رواناب شهری شده است. وقوع بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت نیز می‌تواند ظرفیت شبکه‌های متعارف جمع‌آوری و انتقال رواناب را تحت تأثیر قرار داده و احتمال آب‌گرفتگی معابر، اختلال در تردد شهری و بروز خسارت به زیرساخت‌ها و املاک مجاور را افزایش دهد [1، 2، 3]. در چنین شرایطی، حرکت از رویکرد سنتی «جمع‌آوری و انتقال سریع» به سمت مدیریت پایدار، غیرمتمرکز و مبتنی بر فرآیندهای طبیعی آب، ضرورت بیشتری پیدا می‌کند [2، 4، 5]. رویکرد شهر اسفنجی با هدف افزایش قابلیت شهر برای جذب، نفوذ، ذخیره، تصفیه و استفاده مجدد از آب باران، یکی از رویکردهای نوین در مدیریت پایدار رواناب شهری محسوب می‌شود [4، 6، 7، 8].
پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل بومی شهر اسفنجی مبتنی بر زیرساخت‌های سبز و سامانه‌های مدیریت پایدار رواناب شهری متناسب با شرایط شهر تبریز انجام شده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و بر پایه مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی منابع علمی و تحلیل قابلیت استفاده از راهکارهای شهر اسفنجی در مقیاس‌های مختلف شهری انجام شده است. در این پژوهش، راهکارهایی شامل روسازی نفوذپذیر، بام سبز، باغ بارانی، ترانشه نفوذی، فضاهای سبز با قابلیت نفوذ آب، مخازن جمع‌آوری و ذخیره آب باران و سامانه‌های بازاستفاده از آب باران مورد بررسی قرار گرفته و بر اساس معیارهایی همچون کاهش رواناب، افزایش نفوذپذیری، قابلیت اجرا، نیاز به نگهداری، آثار زیست‌محیطی و تناسب با بافت شهری، در قالب یک چارچوب یکپارچه سازمان‌دهی شده‌اند.
نتایج تحلیل نشان می‌دهد که استفاده ترکیبی از زیرساخت‌های سبز و سامانه‌های مدیریت آب باران در مقیاس ساختمان، محله و شهر می‌تواند ضمن کاهش حجم و سرعت رواناب، به افزایش نفوذ آب، کاهش فشار بر شبکه زهکشی، کاهش احتمال آب‌گرفتگی و بهبود کیفیت محیط‌زیست شهری کمک کند. بر این اساس، مدل بومی پیشنهادی، رویکردی چندمقیاسی و تدریجی را برای شهر تبریز پیشنهاد می‌کند که در آن مدیریت رواناب از سطح ساختمان و قطعه آغاز شده و از طریق شبکه زیرساخت سبز به مقیاس محله و در نهایت شبکه شهری متصل می‌شود. این چارچوب می‌تواند به‌عنوان مبنایی برای برنامه‌ریزی و اولویت‌بندی اقدامات مدیریت پایدار رواناب و افزایش تاب‌آوری محیط‌زیستی شهر تبریز مورد استفاده قرار گیرد.