معماری خاک‌پناه یکی از الگوهای کهن و کارآمد در مناطق گرم و خشک ایران است که با بهره‌گیری از ثبات حرارتی زمین، پتانسیل بالایی در کاهش مصرف انرژی و تحقق معماری پایدار دارد. با وجود پژوهش‌های متعدد در این حوزه، همچنان شکاف قابل‌توجهی بین یافته‌های علمی و کاربرد عملی این نوع معماری در ایران مشاهده می‌شود. هدف از نگارش این مقاله، مرور نظام‌مند پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه معماری خاک‌پناه و تبیین نقش آن در بهینه‌سازی مصرف انرژی و تحقق معماری پایدار در اقلیم گرم و خشک ایران است. روش تحقیق به صورت مروری (توصیفی-تحلیلی) و با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی مقالات علمی-پژوهشی معتبر انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که معماری خاک‌پناه در اقلیم گرم و خشک یزد، اتلاف حرارت را تا ۴۴ درصد و مصرف سرمایش را تا ۱۰۰ درصد کاهش می‌دهد. همچنین کاربری مسکونی با ۶۹ درصد بیشترین و کاربری آموزشی با ۵۴ درصد کمترین صرفه‌جویی انرژی را در عمق‌های بهینه به همراه دارند. با وجود این مزایا، موانع روانی و پذیرش اجتماعی، بزرگ‌ترین چالش در مسیر توسعه این نوع معماری محسوب می‌شود. نتیجه‌گیری مقاله حاکی از آن است که معماری خاک‌پناه در اقلیم گرم و خشک ایران، راهکاری مؤثر و پایدار برای بهینه‌سازی مصرف انرژی است که با رفع موانع فنی و اجتماعی، می‌تواند به‌عنوان الگویی کارآمد برای معماری آینده ایران مطرح گردد.