رشد شتابان شهرنشینی در نیم‌قرن اخیر، همراه با تمرکز فزاینده جمعیت، سرمایه و فعالیت‌های اقتصادی‑خدماتی در کلان‌شهرها، به بحران‌های چندوجهی نظیر حاشیه‌نشینی، ترافیک مزمن، آلودگی محیطی، کمبود مسکن، افزایش هزینه‌های زندگی و نابرابری فضایی انجامیده است. در پاسخ به این چالش‌ها، مفهوم «تمرکززدایی» به یکی از محوری‌ترین پارادایم‌های برنامه‌ریزی فضایی و جغرافیای شهری تبدیل شده است. در این میان، توسعه شهرهای جدید به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاستی، با هدف جذب سرریز جمعیتی، کنترل گسترش افقی کلان‌شهرها، تأمین مسکن ارزان‌قیمت و ایجاد تعادل فضایی در نظام سکونتگاهی، از دهه ۱۹۶۰ در کشورهای مختلف از جمله ایران مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، پرسشی که همچنان در ادبیات علمی محل مناقشه است، آن است که آیا شهرهای جدید واقعاً به تمرکززدایی پایدار و عملکردی انجامیده‌اند یا صرفاً الگوی پراکندگی سکونت را از شکل خودرو به شکل برنامه‌ریزی‌شده تغییر داده‌اند و در عمل به خوابگاه‌های وابسته تبدیل شده‌اند. پاسخ به این پرسش نیازمند فراتر رفتن از تحلیل‌های صرفاً کمّی و کالبدی و توجه به ابعاد چندگانه تمرکززدایی شامل بعد فضایی، بعد اقتصادی، بعد اجتماعی و بعد عملکردی است. پژوهش حاضر با هدف تحلیلی جامع و چندبعدی از نقش شهرهای جدید در فرآیند تمرکززدایی از کلان‌شهرها، با تأکید ویژه بر تجربیات ایران و بهره‌گیری از رویکرد تطبیقی با کشورهای منتخب (انگلستان، فرانسه، کره جنوبی و ترکیه) انجام شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی‑تحلیلی با تأکید بر تحلیل اسنادی نظام‌مند و تحلیل محتوای کیفی منابع علمی معتبر داخلی و بین‌المللی است. داده‌ها از طریق جستجوی هدفمند در پایگاه‌های داده Scopus, Web of Science, Google Scholar و منابع فارسی شامل SID، مگیران و نورمگز، به همراه گزارش‌های رسمی شرکت عمران شهرهای جدید و مرکز آمار ایران گردآوری شده است. در این پژوهش، بر اساس تلفیق نظریه‌های مطرح در جغرافیای شهری (Lynch, 1960; Jacobs, 1961; Harvey, 1973; Golany, 1976; Hall, 2014; حکمت‌نیا و موسوی، ۱۳۹۲)، چارچوب مفهومی ترکیبی طراحی شده است که در آن هشت شاخص اصلی به‌عنوان معیارهای ارزیابی موفقیت شهرهای جدید در تمرکززدایی معرفی می‌شوند: میزان جذب سرریز جمعیتی، نسبت اشتغال محلی، سرانه و تنوع خدمات عمومی، میزان وابستگی عملکردی، کیفیت محیط شهری، هویت مکانی و احساس تعلق، عدالت فضایی در دسترسی به خدمات تخصصی، و پایداری اجتماعی. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شهرهای جدید در ایران توانسته‌اند با جذب بیش از دو میلیون نفر جمعیت، نقش قابل توجهی در کاهش نسبی فشار کالبدی ایفا کنند؛ اما در زمینه استقلال عملکردی (نسبت اشتغال محلی کمتر از ۳۵٪)، کیفیت خدمات تخصصی و هویت مکانی با محدودیت‌های جدی مواجه هستند. میانگین سفرهای روزانه از شهرهای جدید به کلان‌شهر مادر بین ۴۰ تا ۷۰ درصد است و ساکنان برای اشتغال، آموزش عالی و درمان تخصصی وابستگی شدیدی دارند. بررسی تطبیقی نشان می‌دهد که شهرهای جدید موفق در جهان، سه شرط اساسی را رعایت کرده‌اند: ایجاد قطب‌های اقتصادی مستقل، اتصال به حمل‌ونقل عمومی سریع و طراحی فضایی مبتنی بر اجتماعات محلی. در پایان، الگوی ارزیابی چندبعدی و پیشنهادهای سیاستی (کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت) برای بهبود عملکرد شهرهای جدید در ایران ارائه شده است.