زمینه و هدف: آموزش ابتدایی زیربنای اصلی رشد شناختی، تحصیلی و روانی-اجتماعی کودکان است. در این میان، بروز اختلالات یادگیری خاص (SLDs) به‌ویژه نارساخوانی، نارساحسابی و نارسانویسی به‌ عنوان چالش‌های عصب‌رشدی فراگیر، با اختلال در اکتساب مهارت‌های پایه سوادآموزی و حساب‌آموزی، پیامدهای نامطلوب و بلندمدتی بر عملکرد تحصیلی و سلامت روان دانش‌آموزان می‌گذارد. هدف از این مقاله مرور روایتی، ارائه تلفیقی منسجم و جامع از مبانی مفهومی، سیر تحول تاریخی، شیوه‌های تشخیصی مدرن و رویکردهای مداخله‌ای نوظهور در مواجهه با شایع‌ترین اختلالات یادگیری در مقطع ابتدایی است.
روش‌شناسی: این مطالعه با اتخاذ رویکرد مرور روایتی ساختاریافته، به بررسی و تحلیل انتقادی ادبیات پژوهشی موجود در پایگاه‌های داده معتبر بین‌المللی و داخلی (از جمله PubMed ،Web of Science ،Scopus ،PsycINFO، گوگل اسکولار، SID و Magiran) پرداخت. منابع گردآوری‌شده شامل پژوهش‌های تجربی داوری‌شده، آثار بنیادی و مرورهای موضوعی شاخص بودند که بر اساس همسویی تماتیک با آموزش ابتدایی، علت‌شناسی عصب-شناختی، الگوهای هم‌ابتلایی و پداگوژی‌های فراگیر ارزیابی و تحلیل شدند.
یافته‌ها: تحلیل ادبیات پژوهشی نشان می‌دهد که مفهوم‌سازی اختلالات یادگیری از مدل‌های اولیه پزشکی و نقص‌محور، به سمت پارادایم‌های عصب‌سازنده‌گرا و تنوع عصبی (Neurodiversity) تغییر یافته است. یافته‌ها بر نقش محوری «مدل کاستی‌های چندگانه» (MDM) و نقص در کارکردهای اجرایی زیربنایی (نظیر حافظه فعال و سرعت پردازش) در ایجاد هم‌ابتلایی‌های پیچیده میان اختلالات یادگیری و ADHD تأکید دارند. همچنین در حوزه ارزیابی، گذاری قاطع از مدل‌های ناکارآمد ناهمخوانی هوشبهر-پیشرفت به سمت سیستم‌های پیشگیرانه و چندسطحی «پاسخ به مداخله» (RTI) و «سیستم‌های حمایتی چندسطحی» (MTSS) رخ داده است. علاوه بر این، بحران‌های پس از همه‌گیری و پدیده‌هایی مانند تفکیک ترومای آموزشی محیطی از ناتوانی‌های عصب‌رشدی ذاتی را پیچیده‌تر کرده‌اند.
بحث و نتیجه‌گیری: اختلالات یادگیری ناتوانی‌های ایستا یا ناشی از هوش پایین نیستند، بلکه تفاوت‌های عصب‌رشدی پویایی به‌شمار می‌روند که مواجهه با آن‌ها مستلزم عبور از مداخلات تک‌بعدی و اتخاذ دیدگاهی مبتنی بر توانمندی‌هاست. موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان ابتدایی در گرو به‌کارگیری تکنولوژی‌های تطبیقی (مانند هوش مصنوعی)، آموزش‌های چندحسی تفکیک‌شده و ایجاد شبکه همکاری میان‌رشته‌ای میان معلمان، روان‌شناسان و خانواده‌هاست. در نهایت، پر کردن شکاف میان علوم اعصاب شناختی و عمل روزمره کلاس درس، شرطی لازم برای تحقق آموزشی عادلانه، فراگیر و پاسخگو به نیازهای دانش‌آموزان عصب‌متفاوت خواهد بود.