نظام‌های معاصر آموزش استعدادهای برتر، به‌ویژه در ایران و دیگر جوامع مسلمان، با پارادوکسی فزاینده مواجه‌اند: این نظام‌ها سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای پرورش استعدادهای استثنایی انجام می‌دهند، اما در عین حال فارغ‌التحصیلانی تربیت می‌کنند که از نظر اجتماعی کم‌تعهد، از لحاظ مدنی منفعل، و به‌طور روزافزون متمایل به مهاجرت هستند. این مرور روایتی، ابعاد فلسفی، تاریخی و تجربی این پارادوکس را از طریق برقراری گفت‌وگویی انتقادی میان مفهوم اسلامی «خواص» ــ که توانایی استثنایی را امانتی الهی همراه با مسئولیت اجتماعی متناسب می‌داند ــ و چارچوب‌های مسلط شایسته‌سالار غربی ــ که استعداد برتر را عمدتاً به‌مثابه سرمایه شناختی فردی تعریف می‌کنند ــ بررسی می‌کند.
این مطالعه، با ردیابی سیر تحول آموزش نخبگان در ایران از مکتب‌خانه‌های نخستین اسلامی و مدارس نظامیه، تا نظام حوزه‌ای عصر صفوی، دارالفنون دوره قاجار و سازمان ملی پرورش استعدادهای درخشان (سمپاد) پس از انقلاب، الگوی تاریخی نسبتاً ثابتی را شناسایی می‌کند: فرسایش تدریجی ارزش‌های تربیتی مبتنی بر مسئولیت اجتماعی تحت تأثیر الگوهای شایسته‌سالارانه، همراه با افزایش گسست اجتماعی و مهاجرت نیروهای متخصص.
همچنین، با بهره‌گیری از شواهد تطبیقی بین‌المللی از کشورهای کره جنوبی، سنگاپور، فنلاند و ژاپن، و نیز با اتکا به ادبیات پژوهشی مربوط به یادگیری خدمت‌محور، راهنمایی همسالان و رشد روانی ـ اجتماعی، این مرور نشان می‌دهد که نظام‌های آموزش استعدادهای برتری که به‌صورت آشکار بر تعهد اجتماعی و مسئولیت جمعی استوارند، فارغ‌التحصیلانی با هویت مدنی قوی‌تر، احساس تعلق ملی عمیق‌تر و نرخ مهاجرت پایین‌تر پرورش می‌دهند.
این مطالعه همچنین خلأهای اساسی موجود در ادبیات پژوهشی را شناسایی می‌کند؛ از جمله غفلت تقریباً کامل از فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی به‌عنوان منبعی نظری، فقدان مطالعات طولی درباره پیامدهای آموزش استعدادهای برتر در بسترهای غیرغربی، و نادیده‌گرفتن صدای خود دانش‌آموزان مستعد. در نهایت، مقاله چارچوبی برنامه‌درسی مبتنی بر مسئولیت اجتماعی را به‌عنوان مسیری برای اصلاح، معرفی می‌کند که هم از پشتوانه فلسفی برخوردار است و هم شواهد تجربی از آن حمایت می‌کنند.