زمینه و هدف: نضج از مفاهیم مهم در تبیین هضم، سیر بیماری و تدبیر مواد زائد در طب ایرانی است. این مفهوم گاه در بیان آموزشی به توالی ساده «منضج، سپس مسهل» فروکاسته می‌شود؛ حال آنکه متون کلاسیک رابطه‌ای پیچیده‌تر میان آمادگی ماده، قوام آن و زمان استفراغ نشان می‌دهند. پژوهش حاضر با هدف تبیین معنای نضج در زمینه دفع مواد، بررسی میزان اعتبار تقدم نضج بر استفراغ و شناسایی شرایط محدودکننده یا تعدیل‌کننده این تقدم انجام شد.
مواد و روش‌ها: پژوهش حاضر مطالعه‌ای مروری ـ تحلیلی با رویکرد تحلیل مفهومی و تطبیقی متون است. شواهد مرتبط در متون کلاسیک، به‌ویژه القانون فی الطب ابن‌سینا، کامل الصناعة الطبیة علی بن عباس اهوازی، شرح فصول أبقراط ابن‌نفیس و الکلیات فی الطب ابن‌رشد، استخراج و تطبیق داده شدند. شواهد مستقیم از گزارش‌های واسط درباره آرای حکما تفکیک و مطالعات معاصر مرتبط نیز برای مقایسه تفسیری بررسی شدند.
یافته‌ها: در قانون، انضاج فضولات با تعدیل قوام برای تسهیل دفع مرتبط شده است؛ به‌گونه‌ای که غلیظ رقیق، رقیقِ نامتناسب قوام‌یافته و لزج تقطیع می‌شود. بنابراین نضج را نمی‌توان صرفاً مترادف رقیق‌سازی دانست. ابن‌سینا استفراغ ماده غیرناضج را در حالت معمول نامطلوب می‌داند، اما «ضرورت» را از این حکم مستثنا می‌کند. کثرت و تحرک ماده، بیم انتقال آن به عضو دیگر، خطر تأخیر و نوع استفراغ از عوامل مؤثر بر زمان مداخله‌اند. در عین حال، شواهد ابن‌نفیس و ابن‌رشد نشان می‌دهند که درباره لزوم انتظار برای نضج اتفاق‌نظر کامل وجود نداشته و دیدگاهی متفاوت به رازی نسبت داده شده است.
نتیجه‌گیری: تقدم نضج بر استفراغ در بخش مهمی از سنت پزشکی، به‌ویژه در دستگاه نظری ابن‌سینا، اصلی قابل دفاع اما مشروط است و نمی‌توان آن را حکمی مطلق و مورد اتفاق همه حکما دانست. هسته نظری این تقدم، آمادگی ماده برای دفع است و تعدیل قوام یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های آن به‌شمار می‌رود. ماهیت و مقدار ماده، قوام، محل استقرار، مرحله بیماری، قوت بیمار، رفتار طبیعت، نوع استفراغ و خطر تأخیر، دامنه اجرای این قاعده را تعیین می‌کنند.