مقدمه:
منطقه زاگرس و به‌ویژه استان لرستان از مهم‌ترین کانون‌های تنوع گیاهی ایران به‌شمار می‌روند و بخش قابل‌توجهی از فلور آن‌ها را گیاهان دارویی تشکیل می‌دهد. این گیاهان افزون بر ارزش درمانی، در معیشت روستایی و عشایری، امنیت غذایی محلی، هویت فرهنگی و انتقال دانش بومی نقش دارند. با این حال، افزایش بهره‌برداری، تخریب زیستگاه‌ها و فراموشی تدریجی دانش سنتی، ضرورت ارزیابی هم‌زمان ظرفیت‌های دارویی و حفاظتی گونه‌های بومی زاگرس را دوچندان کرده است. هدف این پژوهش، جمع‌بندی و تحلیل وضعیت گیاهان دارویی بومی لرستان و تبیین اهمیت آن‌ها از منظر علمی، فرهنگی و مدیریتی است.
روش کار:
این پژوهش به‌صورت مروری-تحلیلی انجام شد و بر پایه بررسی منابع علمی فارسی مرتبط با مطالعات فلوریستیک، اتنوبوتانی و قوم‌گیاه‌شناسی در استان لرستان و نواحی مختلف زاگرس تدوین گردید. داده‌ها از پژوهش‌های انجام‌شده در مناطق الشتر، زاغه، بیرانشهر، زز و ماهرو، اشترانکوه، بسطام، بلومان و مناطق گرمسیری لرستان استخراج و از نظر تعداد گونه‌ها، تیره‌های غالب، اندام‌های مورد استفاده، شیوه‌های مصرف، کاربردهای درمانی و جنبه‌های حفاظتی تحلیل شدند.
بحث:
مرور مطالعات نشان داد که لرستان از غنای بالای گونه‌های دارویی برخوردار است و تیره‌هایی مانند Asteraceae، Fabaceae، Lamiaceae و Apiaceae در اغلب نواحی سهم مهمی دارند. گونه‌هایی نظیر آویشن، بن‌سرخ، مخلوصه، جاشیر، آنغوزه، پونه، کرفس کوهی و فرآورده‌های بلوط از جمله منابع پرکاربرد و شاخص منطقه هستند. یافته‌ها همچنین بیانگر آن است که بیشترین کاربردهای درمانی گیاهان دارویی در لرستان به اختلالات گوارشی، بیماری‌های تنفسی، سرماخوردگی، تب، ناراحتی‌های کلیوی و ادراری، و برخی مشکلات اسکلتی‌عضلانی مربوط می‌شود. از سوی دیگر، دانش بومی پیرامون نام‌گذاری محلی، زمان برداشت، اندام‌های مورد استفاده و شیوه‌های آماده‌سازی، بخشی از میراث فرهنگی منطقه را شکل می‌دهد. با این حال، برداشت بی‌رویه، تخریب رویشگاه‌ها، چرای مفرط و کاهش انتقال بین‌نسلی دانش، آینده این منابع را تهدید می‌کند.
نتیجه‌گیری:
گیاهان دارویی زاگرس، به‌ویژه در لرستان، منابعی چندمنظوره با ارزش درمانی، اکولوژیک، اقتصادی و فرهنگی هستند. حفاظت از این منابع مستلزم مستندسازی دانش بومی، شناسایی دقیق گونه‌ها، انجام پژوهش‌های شیمی‌گیاهی و فارماکولوژیک، توسعه کشت و اهلی‌سازی، و تدوین راهکارهای بهره‌برداری پایدار با مشارکت جوامع محلی است. تلفیق دانش علمی و بومی می‌تواند زمینه‌ساز مدیریت پایدار و حفاظت مؤثر از این سرمایه طبیعی و فرهنگی شود.