رشد شهرنشینی و گسترش زندگی آپارتمانی در ایران، مجتمع‌های مسکونی را از یک «سرپناه ساده» به عرصه‌ای برای تأمین یا نقض حقوق روزمره ساکنان تبدیل کرده است. مشکل اصلی این است که در بسیاری از مجتمع‌ها، طراحی با اولویت صرفه اقتصادی و تراکم‌سازی انجام می‌شود، در حالی که حقوقی چون حریم خصوصی (متناسب با فرهنگ ایرانی)، تعامل اجتماعی، سلامت و دسترسی عادلانه نادیده گرفته می‌شود. این پژوهش با هدف ارائه یک «چارچوب حق‌محور» و تبدیل این حقوق به معیارهای مشخص طراحی، در چارچوب فرهنگ و معماری بومی انجام شده است. روش تحقیق، کیفی از نوع توصیفی-تحلیلی با استفاده از تحلیل محتوای هدایت‌شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد حقوق ساکنان در هفت دسته جای می‌گیرد: ۱) حریم و کنترل قلمرو، ۲) تعامل و مشارکت اجتماعی، ۳) زندگی سالم و آسایش محیطی (همسو با معماری پایدار)، ۴) دسترسی عادلانه، ۵) هویت و تعلق مکانی، ۶) انتخاب و انعطاف‌پذیری، ۷) محیط اخلاقی و پایدار. در پایان، مدل مفهومی (که یک چرخه از شناسایی حقوق تا اصلاح است) و ماتریس راهبردی برای ارزیابی مجتمع‌های مسکونی (قابل استفاده برای الگوهای معماری بومی ایران) ارائه شده است. این پژوهش تأکید می‌کند که رعایت حقوق ساکنان، ضرورتی برای تحقق معماری پایدار، فرهنگ‌محور و هویت‌بخش در مجتمع‌های مسکونی شهری ایران است.