معماری مدارس در دوره قاجار بازتابی روشن از تحولات فکری، اجتماعی و آموزشی ایران در مواجهه با سنت و مدرنیته است. در این دوره، الگوی سنتی مدرسه–مسجد که ریشه در معماری آموزشی دوران اسلامی داشت، به‌تدریج در کنار نمونه‌های جدید آموزشی با الهام از نظام‌های غربی قرار گرفت. مدرسه دارالفنون به‌عنوان نخستین نهاد آموزشی نوین ایران، نماد ورود آموزش مدرن و سازماندهی فضایی متفاوت از مدارس سنتی است؛ درحالی‌که مسجد–مدرسه سپهسالار قدیم، اوج تداوم الگوی سنتی آموزش دینی–علمی در بستر معماری اسلامی ایرانی به‌شمار می‌رود. این مقاله با رویکردی تحلیلی و تطبیقی، به بررسی سازماندهی فضایی مدارس دوره قاجار پرداخته و با مطالعه موردی مدرسه دارالفنون و مقایسه آن با مدرسه سپهسالار قدیم، تفاوت‌ها و شباهت‌های کالبدی، فضایی و عملکردی این دو نمونه را تحلیل می‌کند. روش تحقیق مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای است و تلاش شده است با ارجاع دقیق به منابع معتبر، تحولات فضایی مدارس در بستر تغییرات نظام آموزشی دوره قاجار بررسی شود.