معماری روستایی ایران بازتابی عمیق از پیوند میان انسان، طبیعت و فرهنگ بومی است که در آن زیبایی نه به‌عنوان هدفی مستقل و تزئینی، بلکه به‌مثابه نتیجه‌ای طبیعی از عملکرد صحیح، سازگاری اقلیمی و ارزش‌های فرهنگی شکل می‌گیرد. برخلاف معماری معاصر شهری که اغلب زیبایی را در قالب فرم‌ها و تزئینات بصری جست‌وجو می‌کند، در معماری روستایی، زیبایی از دل ضرورت‌های زندگی روزمره، شیوه معیشت، باورهای اجتماعی و شرایط محیطی پدیدار می‌شود. این پژوهش با هدف تبیین و تحلیل زیبایی‌شناسی در معماری روستایی ایران، با تأکید بر نقش کارکرد و فرهنگ، انجام شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی–تحلیلی و کیفی بوده و داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، تحلیل اسناد تصویری و مشاهدات میدانی در نمونه‌هایی از روستاهای ایران با شرایط اقلیمی متفاوت، از جمله مناطق شمالی، کوهستانی و مرکزی، گردآوری شده‌اند. در این مطالعه، عناصر کالبدی همچون فرم بنا، مصالح بومی، رنگ، بافت، سازمان‌دهی فضاها و نحوه استقرار ساختمان‌ها در بستر طبیعی، در ارتباط با الگوهای فرهنگی، باورهای محلی و نیازهای عملکردی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که زیبایی در معماری روستایی حاصل هم‌افزایی سه عامل اساسی کارکرد، فرهنگ و طبیعت است و حذف یا تضعیف هر یک از این مؤلفه‌ها، به کاهش کیفیت زیبایی‌شناختی و هویتی فضاهای روستایی منجر می‌شود. نتایج تحقیق بر این نکته تأکید دارد که معماری روستایی ایران می‌تواند به‌عنوان الگویی الهام‌بخش برای توسعه معماری معاصر پایدار و زمینه‌گرا مورد توجه قرار گیرد.