تکلیف درسی به مثابه یک «پراتیک اجتماعی» پیچیده، در مرکز تقابل گفتمان‌های مختلف آموزشی قرار دارد. این پژوهش با هدف انجام یک تحلیل انتقادی چندلایه از پدیده تکلیف درسی در نظام آموزش ایران طراحی شد. روش پژوهش، کیفی از نوع تحلیل مضمون تحلیلی-انتقادی بود. داده‌ها از طریق مطالعه اسناد بالادستی، ۴۲ مقاله علمی داخلی و خارجی و نیز مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۵ متخصص و معلم مجرب گردآوری و با نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شد. یافته‌ها در قالب چهار مضمون اصلی سازماندهی شد: ۱) تعارض‌های پارادایمی: تقابل فلسفه‌های ذات‌گرا (تمرکز بر تمرین و انضباط) با سازنده‌گرا (تکلیف به مثابه ساخت معنا) و انتقادی (تکلیف به مثابه ابزار قدرت)، ۲) شکاف برنامه‌درسی: بی‌ارتباطی تکالیف غالب با اهداف سطح بالای شناختی و غفلت از تفاوت‌های فردی، که منجر به تضعیف انگیزه درونی و خودکارآمدی تحصیلی می‌شود، ۳) پیامدهای روان‌شناختی-اجتماعی: نقش تکالیف غیراثربخش در افزایش استرس تحصیلی، ایجاد تعارض در خانواده و تشدید نابرابری آموزشی به دلیل شکاف دیجیتال و سرمایه فرهنگی، و ۴) خلأ و آشفتگی سیاستی: فقدان رهنمودهای مدون کلان و رهاشدگی معلم در فقدان پشتیبانی حرفه‌ای. بحث پژوهش نشان می‌دهد که بازطراحی تکالیف نیازمند یک تحول همزمان و سینرژیک است: در سطح خرد، حرکت به سوی طراحی تکالیف «معنامحور»، «انعطاف‌پذیر» و «متناسب با رشد» که نیازهای روان‌شناختی خودمختاری، شایستگی و وابستگی را ارضا کند؛ در سطح میانی، توانمندسازی معلمان از طریق اجتماع‌های حرفه‌ای؛ و در سطح کلان، تدوین سیاست‌های حامی عدالت که دسترسی به منابع را تضمین کند. نتیجه نهایی حکایت از آن دارد که بدون این نگاه جامع، تکلیف درسی نه تنها به هدف غایی تعلیم و تربیت یعنی «توانمندسازی» خدمت نمی‌کند، بلکه به عاملی برای بازتولید نابرابری و از خودبیگانگی آموزشی تبدیل خواهد شد.