نظامی گنجوی در منظومه «خسرو و شیرین»، با گذار از روایتگریِ صِرف تاریخی به سمت درام روان‌شناختی، یکی از پیچیده‌ترین الگوهای شخصیت‌پردازی در ادبیات غنایی را ترسیم کرده است. پژوهش حاضر با هدف واکاوی ابعاد شخصیتی و تحلیلِ سیرِ تطور سه رکن اصلی این منظومه، یعنی خسرو، شیرین و فرهاد، انجام شده است. روش پژوهش در این تحقیق به‌صورت کتابخانه‌ای (سندی) و با رویکرد توصیفی-تحلیلی است که طی آن، پس از فیش‌برداری از متون اصلی و منابع دست‌دوم، محتوای ابیات بر اساس شاخص‌های رفتاری و کنش‌گری شخصیت‌ها مورد واکاوی قرار گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که نظامی با طراحی یک مثلث معنایی، فرآیند تکامل روح بشر را بازنمایی می‌کند؛ به‌طوری که خسرو به عنوان شخصیتی پویا، استحاله از خودکامگی به سمت دادگری و کمال عاطفی را تجربه می‌کند، شیرین در مقام معشوقی خردمند و کنش‌گر، برخلاف الگوهای سنتی، نقش مدیریت درام و هدایت اخلاقی قهرمان را بر عهده می‌گیرد و فرهاد نیز با پیوند میان صلابت جسمانی و استغنای روحانی، مظهر عشق آرمانی در تقابل با قدرت مادی تلقی می‌گردد. نتایج نهایی پژوهش حاکی از آن است که نظامی کمال انسانی را نه در قدرت صِرف، بلکه در تلاقیِ عشق، خردورزی و پایبندی به فضایل اخلاقی تبیین کرده است.