این پژوهش به واکاوی پیوند میان روایت عاشقانه و سیر عرفانی در منظومه لیلی و مجنون نظامی می‌پردازد تا نحوه گذار عشق زمینی از مرتبه مجاز به حقیقت را در پرتو اندیشه خیال‌محور عرفان نظری آشکار کند. در این منظومه، عشق با حرکت از ظاهر جسمانی تا مرتبه وجودی، سیر تدرّجی خود را می‌پیماید و از رهگذر رنج، تزکیه و تلطیف خیال، به تجربه فنا در مطلق می‌انجامد. «خیال» در دستگاه فکری ابن‌عربی به‌عنوان حدّ واسط میان حس و معنا، جایگاهی محوری دارد و در ساختار معنایی شعر نظامی نیز مجرای دگرگونی عشق است؛ جایی‌که صورت انسانی لیلی به مظهری از حقیقت الهی بدل می‌شود. تحلیل نشانه‌های روایی و عرفانی در روند دگرگونی شخصیت مجنون نشان می‌دهد که عشق در نظام فکری نظامی نه احساسی بشری، بلکه قوّه‌ای هستی‌شناختی است که از طریق آن سالک از کثرت صورت‌ها رهایی یافته و در وحدت وجودی حق فانی می‌شود. بدین‌سان، داستانی ظاهراً عاشقانه به بیانی از سلوک انسان در مسیر تجلّی حق تبدیل می‌گردد.