زمینه و هدف : آنچه که از غزلیات حضرت مولانا در ارتباط با دیوان شمس تبریزی چه از لحاظ لحن و چه از لحاظ محتوا دیده می شود، این است لحن یکی از خصایص آوایی زبان گفتاری و بیانگر حالتی است عاطفی که گوینده قصد القای آن را دارد. در ادبیات نمایشی و در شعر، لحن مخاطب را به درک عواطف سخنگو رهنمون است . همچنین در نشان دادن فضای گفتمان و بر اثر آن، در فهم درست معنای آن سهم مؤثر دارد .در بررسی رابطه لحن و محتوا در بیست غزل دیوان شمس اینگونه بررسی شده است که اغلب غزلیات مولوی نمونه های شگفت آور و موفق ، ثبت لحظه های زندگی اوست و شعر برای مولانا تجربه است و این تجربه ها هر قدر از حیث عوامل موسیقایی و زبان و تصویری متنوع باشد از وحدتی برخوردارند که ناگزیر آنرا باید وحدت حال نامید و این وحدت حال از جهان بینی و نظام فکری و نگرش ژرف استوار او ناشی می شود و هر غزل مولانا نتیجه جوشش ضمیر ناهشیار اوست و اغلب به تاثیر موسیقی وجود و شور و سماع پدید آمده و این وحدت حال نمایان تر است. و قالب شکنی مولانا در تمام ابعاد اشعار او و با وضوح بسیاری قابل رویت می باشد ، چرا که مولانا شاعریست که از تمام بندها عبور کرده و هیچ قیدی را بر پای کلمات خود نمی یابد تا مانع از آنچه باشد که در وجود او از عشق و عرفان و و صل و جدایی و غم و شادی و وجود الهی انسان در غل غل ، در جوش و خروش است پس همراهی و همسویی در کلام مولانا از برجستگی های پرنفوذ شعر ایشان است و اشعار مولانا با الهام گرفتن از زبان عامه خود یک نوآوری تازه ای محسوب می شود. در مقایسه با مثنوی این نکته قابل ذکر است که مولوی در مثنوی علم و عرفان و عشق را هر سه را بهم آمیخته و از آمیزش آنها معجونی خوش گوار ساخته که به مذاق همه کس سازگار است ، عالم ، عارف ، عاشق حتی عامی نیز بقدر استعداد خود از آن کتاب فایده و لذت می برد .اما در غزلیات سرتا پا عشق است و حال جذبه و شور کلماتی است که در بحران آشفتگی و انقلاب احوال از مغزی متلاطم و روحی پرسودا بیرون جوشیده است. (همایی ، 1377: 63 ).