روحانیون و بازاریان که از دیرباز در ساختار اجتماعی ایران رابطه تنگاتنگ داشتند، با همراهی قشر نوبنیاد روشنفکر که حاصل دوران اصلاحات عباس میرزا و دیگر مصلحان اجتماعی دوره‌ی قاجار بودند. در نیمه‌ی دوم دوران حکمرانی ناصرالدین شاه با واگذاری امتیاز توتون و تنباکو نخستین جنبش اجتماعی تاریخ ایران را رقم زدند. روحانیون به عنوان نمایندگان مذهبی طبقه‌ی متوسط با دعوت اصناف و بازاریان، رهبری این جنبش را برعهده گرفتند. روشنفکران نیز که در رده‌ی دوم رهبری این جنبش در کنار دیگر اقشار جامعه فعالیت داشتند، برای بیداری و پیروزی در جنبش در کنار دو گروه دیگر دست به اقداماتی زدند. بررسی عملکرد و اقدامات این دو گروه برای بیدار سازی جامعه در جنبش تنباکو مهمترین هدف این پژوهش است. بر مبنای هدف پژوهش سؤالات تحقیق عبارتند از: 1- کدام طبقه در بیداری جامعه ایرانی عصر قاجار بیشترین نقش را ایفا کردند؟ 2- چرا روشنفکران علی رغم اختلاف نظر و عقیده با روحانیون در جنبش تنباکو همراه شدند؟ 3- راهکارهای روشنفکران و روحانیون برای بیداری جامعه چه بود؟موضوع پژوهش اقتضای شیوه‌ی توصیفی- تحلیلی را داشته است و روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای بوده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که روحانیون به عنوان نمایندگان مذهبی طبقه‌ی متوسط بیشترین تأثیر را در سازماندهی و رهبری جنبش بر عهده داشتند. آنان از طریق مجالس وعظ و منبرها عقاید و نظرات خود را به گوش مردم جامعه رسانیدند و حتی از مساجد و امام‌زاده‌ها به عنوان اماکن تجمع برای اعتراض بهره گرفتند. اگر چه عقاید و اعمال روشنفکران غرب گرا را مورد نقد قرار می‌دادند اما با تساهل و تسامح این قشر را در جمع معترضین پذیرفتند. روشنفکران که در رده‌ی دوم رهبری جنبش قرار داشتند، ابتدا برای کسب مشروعیت و سپس برای استفاده از امکاناتی که روحانیون در اختیار داشتند، با آنان همراه شدند. انتشار روزنامه‌ها، رساله‌های سیاسی و تشکیل انجمن‌های مخفی و نیمه مخفی دیگر اقدام آنان برای بیدار سازی جامعه بود.